روز جهانی پیشگیری از خودکشی، فرصتی برای بازنگری در نگاه جامعه و سازمانها به سلامت روان و پیشگیری از خودکشی است. در همین راستا، درباره اهمیت سلامت روان کارکنان، نقش محیط کار و مدیران، جایگاه خانواده و رویکرد سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت در توسعه نظام جامع سلامت روان، با دکتر مینا اسماعیلی، مسئول سلامت روان سازمان، گفتوگو کردهایم.
با توجه به اهمیت سلامت روان در محیطهای کاری، بهویژه در صنعت نفت، چرا باید سلامت روان کارکنان را یکی از مؤلفههای مهم سازمانی بدانیم؟
سلامت روان کارکنان، یکی از ارکان بنیادین پایداری سرمایه انسانی، ایمنی عملیاتی و تابآوری سازمانی به شمار میرود.در صنعت نفت، ماهیت فعالیتها با پیچیدگیهای فنی، مسئولیتهای سنگین، کار در محیطهای عملیاتی، شیفتهای طولانی، دوری از خانواده، مواجهه با شرایط عدم قطعیت و ضرورت تصمیمگیریهای حساس همراه است. بنابراین توجه نظاممند به سلامت روان، نه یک اقدام جانبی، بلکه بخشی جداییناپذیر از مدیریت ریسک، ایمنی فرآیند و ارتقای عملکرد سازمانی است.
از این منظر، سلامت روان صرفاً موضوعی فردی نیست، بلکه موضوعی سازمانی و مرتبط با ایمنی، بهرهوری، عملکرد و تابآوری سازمان است.
امسال روز جهانی پیشگیری از خودکشی با چه رویکردی دنبال میشود و این مناسبت چه پیامی برای سازمانها دارد؟
روز جهانی پیشگیری از خودکشی فرصتی است برای بازنگری در شیوه نگاه ما به این پدیده پیچیده انسانی.شعار جهانی این روز در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، «تغییر روایت درباره خودکشی» است؛ روایتی که بر عبور از سکوت، انگ اجتماعی و برداشتهای سادهانگارانه و حرکت به سمت گفتوگوی همدلانه، شناسایی بهموقع، حمایت مؤثر و اقدام مبتنی بر شواهد تأکید دارد.این تغییر روایت به این معناست که به جای قضاوت، به سمت درک و همدلی حرکت کنیم و به جای سکوت، زمینه گفتوگو و دریافت کمک را فراهم کنیم.
در محیطهای سازمانی، پیشگیری از خودکشی صرفاً به شناسایی افراد در معرض خطر محدود میشود؟
خیر. پیشگیری از خودکشی در محیطهای سازمانی صرفاً به معنای شناسایی افراد در معرض خطر نیست؛ بلکه به معنای ایجاد یک فرهنگ سازمانی حمایتگراست.فرهنگی که در آن کارکنان بتوانند در زمان تجربه فشارهای روانی، بحرانهای فردی یا احساس درماندگی، بدون ترس از قضاوت، پیامدهای شغلی یا برچسبزنی، مسیر دریافت کمک تخصصی را تجربه کنند.بنابراین، لازم است محیطی ایجاد کنیم که در آن صحبت کردن درباره فشارهای روانی و درخواست کمک، امری طبیعی و پذیرفتهشده باشد.
یکی از محورهای مهم شعار امسال، «تغییر روایت» است. به نظر شما این تغییر روایت در حوزه سلامت روان چگونه باید اتفاق بیفتد؟یکی از مهمترین موانع پیشگیری از خودکشی، سکوت و انگ اجتماعی پیرامون آن است. بسیاری از افراد در شرایط بحرانی، پیش از آنکه به دنبال کمک باشند، با نگرانی از قضاوت دیگران، از بیان تجربههای خودداری میکنند.تغییر این روایت نیازمند آن است که سازمانها پیام روشنی ارسال کنند.درخواست کمک نشانه ضعف نیست؛ نشانه مسئولیتپذیری فرد نسبت به سلامت خود، خانواده و سازمان است.
در صنعت نفت، فرهنگ ایمنی بر اصل «گزارشدهی خطر پیش از وقوع حادثه» استوار است. میتوان همین رویکرد را به حوزه سلامت روان نیز تعمیم داد.همانگونه که گزارش یک وضعیت ناایمن به معنای ناتوانی فرد نیست، بیان یک فشار روانی یا درخواست حمایت نیز اقدامی حرفهای و مسئولانه برای حفظ سلامت فرد و سازمان محسوب میشود.
نقش مدیران و سرپرستان را در این زمینه چگونه ارزیابی میکنید؟ مدیران و سرپرستان در محیطهای عملیاتی، یکی از مهمترین حلقههای شناسایی و حمایت از کارکنان هستند. البته مدیران جایگزین متخصص سلامت روان نیستند، اما میتوانند با ایجاد ارتباط مؤثر، مشاهده تغییرات رفتاری، گوش دادن فعال و هدایت فرد به مسیر دریافت خدمات تخصصی، نقشی تعیینکننده در پیشگیری داشته باشند.مدیری که تغییر ناگهانی در رفتار، کاهش مشارکت، افت عملکرد، انزوای اجتماعی، تغییر الگوی خواب یا نشانههای آشکار فشار روانی را جدی میگیرد، در واقع بخشی از نظام پیشگیری سازمان را فعال میکند.
در یک فرهنگ سازمانی ایمن، مدیران تنها مسئول تولید، بهرهوری و عملیات نیستند؛ بلکه مسئول ایجاد محیطی هستند که کارکنان بتوانند در آن با احساس امنیت روانی، توانمندی و تعلق سازمانی فعالیت کنند.
خانواده چه جایگاهی در نظام حمایت از سلامت روان کارکنان صنعت نفت دارد؟خانواده بخش مهمی از نظام حمایت از سرمایه انسانی است.ماهیت برخی فعالیتهای صنعت نفت، بهویژه در مناطق عملیاتی و شرایط شیفتی، میتواند بر تعادل کار و زندگی خانوادگی اثرگذار باشد. خانوادهها نقش مهمی در حفظ سلامت روان کارکنان دارند و تقویت ارتباط میان سازمان، کارکنان و خانوادهها میتواند به افزایش تابآوری فردی و اجتماعی کمک کند.برنامههای آموزش خانواده، ارتقای مهارتهای ارتباطی، افزایش آگاهی نسبت به نشانههای هشداردهنده و تسهیل دسترسی به خدمات مشاورهای، از جمله اقدامات مؤثر در توسعه نظام حمایت چندلایه سلامت روان محسوب میشوند.
دفتر سلامت روان سازمان برای پیشگیری و ارتقای سلامت روان کارکنان چه رویکردی را دنبال میکند؟
دفتر سلامت روان سازمان، توسعه نظام جامع سلامت روان کارکنان را دنبال میکند؛ نظامی که بر سه اصل اساسی استوار است.نخست، پیشگیری و ارتقای سلامت روان از طریق آموزش، افزایش سواد سلامت روان، کاهش انگ و ایجاد فرهنگ گفتوگو.
دوم، شناسایی زودهنگام و ارزیابی تخصصی با بهرهگیری از ابزارهای علمی غربالگری، ارزیابیهای روانشناختی و مسیرهای استاندارد ارجاع.
و سوم، مداخله و حمایت مستمر از طریق دسترسی به خدمات تخصصی روانشناسی و روانپزشکی، پیگیری افراد نیازمند حمایت و تقویت شبکههای حمایتی سازمانی.
پیشگیری مؤثر زمانی اتفاق میافتد که سلامت روان به یک مسئولیت مشترک میان مدیریت، کارکنان، خانوادهها، واحدهای منابع انسانی، HSE و نظام سلامت سازمان تبدیل شود.
اگر بخواهیم پیام روز جهانی پیشگیری از خودکشی را به زبان ساده و متناسب با فضای صنعت نفت بیان کنیم، چه پیامی برای کارکنان و مدیران دارید؟
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که درباره سلامت روان با همان جدیت، مسئولیتپذیری و رویکرد علمی صحبت کنیم که درباره ایمنی تجهیزات، فرآیندها و عملیات صحبت میکنیم.
هر گفتوگوی همدلانه میتواند آغاز یک مسیر حمایت باشد.هر مشاهده مسئولانه میتواند فرصتی برای مداخله زودهنگام ایجاد کند.و هر اقدام پیشگیرانه میتواند به حفظ ارزشمندترین سرمایه سازمان؛ یعنی انسان، کمک کند.
در صنعت نفت، ایمنی فقط به معنای حفاظت از تجهیزات و فرآیندها نیست؛ ایمنی واقعی زمانی محقق میشود که سلامت جسم، روان و کرامت انسانی کارکنان در مرکز توجه قرار گیرد.
و در پایان، دفتر سلامت روان سازمان چه پیامی برای کارکنان و خانوادههای صنعت نفت دارد؟دفتر سلامت روان سازمان، با تأکید بر رویکرد علمی، انسانی و سازمانمحور، در مسیر توسعه فرهنگ سلامت روان، کاهش انگ، تسهیل دسترسی به خدمات تخصصی و تقویت تابآوری سرمایه انسانی، همراه کارکنان و خانوادههای صنعت نفت خواهد بود.
پیام ما روشن است:ببینیم؛ بشنویم؛ حمایت کنیم؛ اقدام کنیم.
